DÜNYA Gazetesi’nin yeni idaresini ziyaret ederek, âlâ dileklerini ileten İktisat eski Bakanı Prof. Dr. Işın Çelebi, ayrıyeten CEO’muz Burcu Kösem’e iktisat idaresinin icraatlarına dair kapsamlı bir değerlendirmede bulundu.
Ekonomi idaresinin nabzını tutan sorulara samimiyetle karşılık veren Işın Çelebi, sakinlik sürecindeki dünya iktisadında enflasyonla savaşın sürdüğünü, bununla bir arada ülkelerde radikal sağ uçtaki hareketlere yönelme eğiliminin popülerlik kazandığının altını çizdi.
Benzer bir eğilimin 2. Dünya Savaşı öncesinde de görüldüğüne atıfta bulunan Çelebi, “Artık ülkeler dünya çapında bir savaşı göze alamıyor lakin silah ticaretine dayanan bölgesel savaşlar ön plana çıkıyor. Radikal sağ uçlara eğilimli bu ideolojik kayma ise enflasyonla uğraş sürecinin uzamasına ve iktisatta istikrarsızlığın derinleşmesine neden oluyor” dedi. İşte Işın Çelebi’nin sorularımıza verdiği karşılıklar:
Uzun yıllar siyasetin değerli kademelerinde yer aldınız ve İktisat eski Bakanı olarak da bizim için görüşleriniz çok değerli. Bilhassa hocam, yükselen enflasyonu neye bağlıyorsunuz? İktidar kanadının söylediği üzere pandemi ve Ukrayna savaşının tesirleri mi yoksa muhalefet kanadının söylediği üzere yapılan yanlış ekonomik atılımlar mi? Bunu iki taraftan da kıymetlendirebilir ya da direkt kendi tespitleriniz ışığında enflasyonun yükselme nedenlerini açıklayabilir misiniz?
Birincisi dünyada radikal ölçekte sağa bir kayış var. Bu 2008 küresel krizinden sonra ortaya çıkan bir tablo. Gibisi bir durum 1930’da da dünyadaki küresel krizden sonra ortaya çıktı. Radikal sağ uçtaki hareketler Avrupa’da iktidar oldu ve Dünya Savaşı oluştu.
Global krizin tesirini şu anda da siyasette ve iktisatta fiilen yaşıyoruz. AB’de enflasyonla çaba edilirken bir resesyon tehlikesi ortaya çıktı. Almanya’da önemli bir sakinlik yaşanıyor. Amerika da bu süreci önlemeye çalışıyor. Gördüğüm kadarıyla da dünya resesyonla karşı karşıya ve enflasyon sorununu çözmekte zorlanıyor. Zira dünyada bir sakinlik ve istikrarsızlık var.
2008’de de dünya ekonomik kriz yaşadı. Bugün ise 2008’in olumsuz tesirlerini hissediyoruz. Kimse dünya ölçeğinde bir savaşı göze alamıyor. O yüzden silah ticaretine yol açan bölgesel savaşlar ziyadesiyle ön plana çıktı ve silah sanayisi dijitalleşmeyle bir arada epeyce gelişti. İşte bu silah sanayisi, eserlerini satmak için bölgesel savaşlara neden olan sorunları körüklemeyi sürdürüyor.
Afrika ve Ortadoğu ülkeleri bu örneklerin başında geliyor. İşte size İsrail-Filistin Savaşı. Gerisinden Yemen’de gerçekleşen olaylar. Ayrıyeten İran, Irak bütün bu bölgesel savaşlara verebileceğimiz örnekler ortasında yer alıyor. Ortadoğu ve Afrika’daki krizler derinleşerek devam ediyor. Rusya-Ukrayna savaşı da bunlardan biri.
Talebi kısan daraltıcı siyasetler geliri düşürüyor
Radikal sağdaki uçlara kayma konusu AB’de de değerli olmaya başladı. Hollanda da bile bu eğilimin tesirlerini gözlemliyoruz. Benzeri bir yaklaşım Almanya’da da var. Gelelim 2024 yılındaki iki milyar kişinin oy kullanacağı seçimlere.
Rusya ve ABD’de kritik seçimler var. Amerika’da Trump’ın kazanma ihtimali kelam konusu. Gelinen noktada çatışmacı telaffuz her yerde çok tesirli. Türkiye ise bu gelişmelerden doğal olarak olumsuz etkileniyor. Tüm dünyada ideolojik siyaset ön plana çıkıyor.
Bu da iktisatta istikrarsızlık sorununu büyüterek enflasyonun sürmesine neden oluyor. Bu koşullarda maalesef daraltıcı siyasetler büsbütün talebi kısmak üzerine inşa ediliyor ve bu süreç gelir dağılımının bozulmasına neden oluyor, kayıt dışı iktisadın güçlenmesine katkı sağlıyor.
Gelinen noktada üst gelir kümeleri toplam gelirin yarısına sahip olurken alt gelir kümeleri gitgide yoksullaşıyor ve orta sınıf yok oluyor. Bu yapıda enflasyonla yalnızca fiyatları kısarak uğraş etmek kâfi değil. Burada üretimin, verimliliğin ve teknoloji seviyesinin geliştirilmesi gerekir. Böylelikle arzı artırmak da çok kıymetli. Bu doğrultuda üretim, verimlilik ve teknoloji seviyesinin yükseltilmesi büyük ehemmiyet kazanıyor.
Türkiye’de talebi ve alt gelir kümesinin fiyatlarını kısabildiğimiz ölçüde kıstık. Beşerler yoksullaştı ve orta sınıf yok oldu. Artık arzı artırmamız lazım. Bunun için de ihracat çok kıymetli. Memleketler arası piyasalar da daraldığı için bizim ihracatı artırmamız yalnızca piyasalarda belirlenen gerçekçi kur siyasetiyle ve ihracatçıya öncelik vermekle gerçekleşebilir.
Biz bugün ihracatçıyı yalnızca cezalandırıcı siyasetler uyguluyoruz. İhracat gelirinin yüzde 40’ını kamu elinde tutuyoruz ve ihracatçı kazandığı paranın tamamını ihracatını geliştirmek için kullanamıyor. Yüzde 40’ına kamu el koyuyor. 250 milyar dolarlık ihracatımızın yüzde 40’ı 100 milyar dolara denk geliyor.
Oysa Eximbank ihracatçıya en fazla 21 milyar TL kredi kullandırıyor. 100 milyar dolarlık meblağa kamu el koyarken ihracatçı lakin 21 milyar TL’lik kredi kullanabiliyor. Bu sorunun acil olarak çözülmesi gerek. Kur siyaseti ötesinde ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 70’lerin altına düştü. Bunları yüzde 80’lerin üzerine çıkarmak lazım.
Peki hocam para ve maliye siyasetleri açısından değerlendirdiğimizde şu an da eş güdümlü olarak gittiğini söyleyebilir miyiz?
Hayır söyleyemem.
Ekonomide yapı değişikliği şart
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın medyan varsayımı olan yüzde 36’yı ne kadar gerçekçi buluyorsunuz?
Yüzde 40-45 ortasında enflasyonun olacağını ve yüzde 36 çizgisine inmeyeceğini düşünüyorum. Tekrar tıpkı şeyi söyleyeceğim. Bürokratik kur siyasetleri devam ediyor. Daraltıcı siyasetler mayıstan itibaren tekrar başlayacak. Lakin iktisadın bir yapı değişikliğine muhtaçlığı var.
Ekonomimizin memleketler arası piyasada rekabet gücünü artırmamız gerekiyor. Örneğin Eximbank’ın sermayesini 5 milyar doların üzerine çıkarmalıyız. Firmalar yüzde 45 faiz oranıyla ihracatını finanse edebilecek durumda değil. İhracatı Eximbank ve reeskont kaynaklarıyla finanse etmek ve milletlerarası arenada iktisadının rekabet gücünü artırmak gerektiğini düşünüyorum.
Hocam maliye tarafında zelzelenin tesirlerini dışarıda bırakırsak, size nazaran hangi düzenlemelerin yapılması gerekiyor?
Maliye tarafında benim gördüğüm kadarıyla bütçe önemli açık verdi. 2023 bütçesinde 1 trilyon TL’nin üzerinde açık kelam konusu. Bunun 600 milyar seviyesinde olması ek bütçeyle bir arada öngörülmüştü. Bütçe açığını yalnızca vergi gelirleriyle kapatmaya dönük gayret yetmiyor.
Türkiye’de vergi yapısında dolaylı vergiler çok ön planda. Vergi gelirlerinin yüzde 68’i i dolaylı vergilerden oluşuyor. Dolaylı vergiler hem enflasyonu hem de yoksullaştırmayı artırıyor. Yani gelir dağılımını bozuyor. Bu süreçte kayıt dışı ekonomiyi de kayıt içine almak gerekli.
Verginin vergisiyle işler yürümez
Şimdi akaryakıta kolay olduğu için daima artırım yapıyorsunuz. Fakat akaryakıta yaptığınız artırım örneğin mazotu direkt etkilediği için bir eserin İstanbul’a geliş fiyatı 10 hatta 15 kat artmış oluyor. Ulaşım maliyeti tüm fiyatların artmasına sebep oluyor.
Yani kamu açığını kapatmak için tartı verdiğiniz dolaylı vergiler bir yerde ayağınıza dolanıyor. 100 liralık bir eser aldığınızda 20 lira da ÖTV alıyorsunuz. 120 liranın yüzde 20 KDV’sini alıyorsunuz. Halbuki ÖTV’yi düşürseniz ya da ÖTV’yi farklı alsanız KDV’yi başka alsanız olmaz mı? Biz ÖTV’nin üzerine vergi ödüyoruz. Yani verginin vergisini ödüyoruz.
Böylelikle maliyet yapısı çok üst çıkıyor. Buna kesinlikle tahlil bulunmalı. Bu bu türlü sonsuz gidemez. Maliye siyasetlerinin da gelir dağılımının da düzeltilmesi, verimliliği artırıcı tesirinin toplumsal adaleti sağlayacak biçimde gözden geçirilmesi gerekiyor. Öte yandan, küçük ve orta ölçekli endüstrinin ve esnafın rekabet gücünü artıracak formda iktisadın düzeltilmesi gerekiyor. Zira mevcut yapı yüzünden bir nevi servet transferine sebebiyet veriyoruz.
Bu kayıt dışı iktisadın de gelişmesine yol açıyor. Kayıt dışı iktisat gelişince adaletsizlik de artıyor. Bu yüksek vergi oranları karşısında beşerler, vergi kaçırmaya ve kayıt dışı iktisada yöneliyor. Bu durum da bir ekip çarpıklıklara yol açıyor. Beşerler kolay para kazanma yolunu tercih ediyor. Tüm bunlar servet transferini hızlandırıyor.
Ortaya konulan ekonomik öngörülerin piyasa beklentilerine yakınsamış olduğunu görsek de TÜİK hala tenkit konusu. Bu mevzuda yorumlarınızı alabilir miyim?
Ben TÜİK’i eleştirmiyorum.TÜİK’in hesaplama sistemi bu. Fakat bir de ‘Gayri Safi Ulusal Hasıla Deflatörü’ diye teknik ve matematiksel bakımdan gerçek bir tarif var. Bu gayri ulusal hasıla hesabında da kullanılan bir sayı. Gayri ulusal hasıla özünde ne?
Önce buna bakmaz gerekiyor. Üretime nazaran baktığınız vakit toplam üretimin eser bazında cari fiyatlarla çarpımından elde edilen bir sayı. Bir evvelki yıl tıpkı biçimde yaptığınız fiyatlamayla bu yıl ki fiyatlamayı oranlıyorsunuz ve burada bir sayı ortaya çıkıyor. Bu Gayri Safi Ulusal Hasıla Deflatörü olarak ortaya çıkıyor. Bu oran sonucu elde edilen paha ise gerçek enflasyon manasına geliyor. Buradaki yorum farkını kavramamız gerekiyor.
Peki hocam TÜİK Lideri bir açıklama yaptı, dedi ki; “Türkiye’de açıklanan enflasyonla hissedilen enflasyon ortasında uçurum olduğu söylenmekle birlikte yurt dışında bu daha uç noktalarda. Yurt dışında açıklanan enflasyonla hissedilen enflasyon ortasında neredeyse 5-6 kat fark var. Türkiye’de ise bu farklılaşma çok daha düşük.” Bu açıklamayı nasıl yorumlamak lazım?
TÜİK Lideri kendi yaptığı işin yanlışsız olduğunu söylüyor ki; gerçek. Zira orada 400 mal bazında hesaplama yapılıyor ve onu cari fiyatlarla çarparak fiyat artışlarını bir evvelki aya nazaran tespit etmeye çalışıyor.
Ama bir de ortalama fiyat var. Yılın toplamındaki ortalama fiyatla bir evvelkinin ortalama fiyatıyla karşılaştırmak gerekiyor. Gayri safi ulusal hasıla hesaplamasını da TÜİK yapıyor. Orada 400 mal değil binden fazla toplam üretimi ortaya koyan bir hesaplama var.
Şimdi bin eseri baz aldığınızda deflatör hesabı yüzde 92 iken 400 eserde sayı yüzde 63’e iniyor. Gerçek durumu anlamak istiyorsak gayri ulusal hasıla deflatörü dediğimiz ortalama fiyat yapısına nazaran tahlil yapmalıyız. Gelinen noktada, bu hesapları kamuoyuna net bir biçimde anlatmak gerekiyor ki; tartışmalar son bulsun.
Yabancı yatırım için hukukun üstünlüğü önemli
Yabancı yatırım tarafında daha çok portföy yatırımları var. Lakin direkt yabancı yatırım yok. Birçok yabancı sermaye kuruluşu çıkmak istiyor. Neden, enflasyon ve iktisattaki stabil durumdan beşerler çok emin olamıyorlar. İngilizler, Amerikalılar ve Almanlar Türkiye’ye yatırım yapmakta çekiniyor. Bu itimadı tekrar sağlamak gerekiyor. Bunun da temelinde hukuk sistemi var. Hukuk yapısına güvenmediğiniz bir ülkeye yatırım yapar mısınız?
Uluslararası hukuku, bu uygulamayı kabul etmek zorundasınız. Hukuka inanç çok değerli. Mahkemeler ortasında çatışmalar, Türkiye’de olan her şey, 1 saat içinde bütün dünyada artık şeffaf bir formda duyuluyor. Münasebetiyle tüzel alt yapıyı, ekonomiyi ve demokrasiyi düzeltmeden yabancı sermaye gelişinden kelam edemeyiz.
Biz bunu geçmişte yaşadık. 1986- 87 yılında bir nevi sigorta getirdik. Milletlerarası hukuku kabul edeceğimizi söyledik. Merhum Özal bu bahis da çok titizdi. Memleketler arası hukuku uygulamak zorundayız. Türkiye’de kurumlar ortası hukuk sistemini eğip bükmeye hakkımız yok. Gelinen noktada teşvik sisteminde ‘müktesep hak’ kavramı diye bir şey kalmadı. Bunu göz gerisi ederseniz, yabancı yatırımcı da size çekimser bakar.
Hukuk ve adalet her yerde tıpkı seviyede geçerli olmalı
İnsanlar ona nazaran yatırım yapmış karar almış yürüyecek, fakat bir değişiklik yapıldı, sermaye yapısını değiştiren müktesep hakların tamamı sıfırlandı. Yerle bir ettik itimadı. Kazanılmış haklar bile gitti.
Bu bahis çok kıymetliydi. Tahminen çok fazla tartışma konusu olmadı. Yalnızca muhakkak bölümler tartıştı. Müktesep Hakları Kanunu, maalesef Türkiye’de ölmüş durum da. Rekabet hukukunda da bir gariplik var. A firmasına diğer B firmasına öteki davranılıyor. Hukukta adalet her yerde birebir biçimde ölçülmeli.
Çin’de demokrasi yok lakin geleneği var
Hocam bir yerde, “Çin’de demokrasi yok fakat geleneği var” demiştiniz. Bu kelam çok hoşuma gitmişti…
Çin’de demokrasi yok lakin nasıl yabancı sermaye gidiyor. Volkswagen CEO’su ile uçakta karşılaştım. Bana, Volkswagen fabrikalarını denetim etmeye gittiğini söyledi. “Neden Türkiye’ye değil de Çin’e yatırım yaptınız?” diye sorduğumda, “Çünkü Çin’de her şey yerli yerinde oturmuş durumda” dedi. İşte bu örnek üzerinden birtakım bahislerdeki bakış açımızı değiştirmemiz gerektiği gün üzere aşikar duruyor.
